Capil ka isi

Wayang Kulit Banjar

Tumatan Wikipidia Banjar, kindai pangatahuan
Karasminan wayang kulit Banjar.

Wayang kulit Banjar ialah wayang kulit nang bakambang ka dalam budaya suku Banjar di Kalimantan Selatan atawa jua di dairah parantauan suku kaya di Indragiri Hilir.[1]

Kisah Sajarah

[babak | babak asal-mulanya]

Urang Banjar di Kalimantan Selatan, hudah tahu partunjukan wayang kulit sakitar abad ke-XIV. Parnyataan ini diparkuat karana pas tahun 1300 sampai wan 1400, nng di mana Karajaan Majapahit hudah manguasai sabagian dairah Kalimantan (Tjilik Riwut, 1993), wan mambawa lawan manyabarakan pangaruh agama Hindu malalui jalan pertunjukan wayang kulit.[2]

Ujar, pasukan Majapahit di pimpin ulih Andayaningrat saurang palaku wayang kulit bangaran Raden Sakar Sungsang langkap wan pengrawitnya, partunjukan langsung (sasuai pakem tradisi Jawa) nang dimainkan nya kurang dinikmati bubuhan masyarakat Banjar, karana labih banyak mamakai repertoar wan ideom-ideom jawa, nang ngalih hagan dipahami urang sakitar.[3]

Masa Perkembangan Agama Islam

[babak | babak asal-mulanya]

Pas saat mamudarnya karajaan Majapahit wan mulai badirinya karajaan Islam (1526 M), parsambahan wayang kulit mulai dikambang akan wan muatan-muatan lokal yang dimulai ulih Datuk Toya, panyasuaian ngintu batarusan sampai abad ke-XVI, tunggal dikitan wayang kulit itu berubbaubahah, wan sasuai wan kaindahan urang Banjar.[4]

Wayang Kulit Banjar, hudah manjadi seni partunjukan nang badiri sandiri wan baisi ciri-ciri langkap, nang mambidakannya wan jenis wayang kulit lainnya,muali dari bantuk, musik/gamelan panggiring, warna, atawa aturan mamainakannya, maskipun urang wayang labih maumpati pakem pewayangan wan jua dikambangkan dari urang wan perlambang warga Banjar, nang kaya gunungan/kayon, Batara Narada, Arjunawijaya, jambu Leta Petruk, Sarawita/Bilung, Subali, R.Hanoman,Prabu Rama, Kedakit Klawu atawa Raksasa.[5]

Bahan wan Bagian Wayang

[babak | babak asal-mulanya]

Bahan hagan maulah wayang kulit di Jawa biasanya mamakai kulit/tulang hadangan, maingat pas ngintu hadangan kurang dipalihara, maka bahan hagan maulah wayang kulit Banjar ngini baasal dari kulit sapi atau tarbuat dari kulit kambing. Bantuk awak wayang kulit Banjar labih halus apabila dibandingkan wan wayang kulit dari Jawa, pengecatannya labih sadarhana, maingat dalam partunjukan wayang kulit Banjar labih mautamakan wan bayangan badasarkan panglihatan dari balakang layar.[6]

Carita atawa Lakon

[babak | babak asal-mulanya]

Kisah wayang kulit Banjar barasal dari dua kitab kuno dari khasanah Hindu, yaitu Ramayana dan Mahabarata. Selain dari kedua kisah ngintu, palaku wayang kulit Banjar rancak manampilakan carita karangan nang buhannya sambat lakon Carang adan dalam parkambangannya lakon Carang inilah nang menjadi kambang desa urang Banjar. Selain lakon Carang, di Kalimantan Selatan jua berkembang partunjukkan Wayang Sampir, nanggap wayang sampir hagan hajat tartantu disambat manyampir, merupakan ritual nang dipimpin oleh palaku hagan mamburu urang halus jahat nang mangganggu kahidupan urang Banjar.[7]

Palaksanaan

[babak | babak asal-mulanya]

Partunjukan wayang kulit Banjar biasanya dilaksanakan pada kesempatan basunat, upacara bakawinan adat, hari-hari ganal nasional, atawa hagan mamnuhi nazar urang, dengan tampat pertunjukan di tanah lapang, halaman kantor/rumahnang kawa menampung panuntun, nang manyaksikan sambil badiri, duduk atawa basila. partunjukkan wayang kulit Banjar biasanya di atas panggung, langkap wan layar dan alat penerangan blencong, marupakan lampu pakai sumbu api wan bahan bakarnya dari minyak nyiur. Pada saat wayang kulit dimainkan oleh palaku, blencong ngintu dipasang di balakang layar, sahingga gugurnya hambayang dari wayang kulit pas layar. Di sisi kiri wan kanan dalang dipasang barisan wayang kulit, samantara pada penabuh gamelan duduk di balakang dalang sambil mamainakan alat musiknya masing-masing.[8]

Manjadi dalang Wayang Kulit Banjar dilakukan malalui tata cara tradisional nang basifat ritual. Calon dalang mula-mula manjulung piduduk (sesajen) wan guru sabagai syarat balajar. Pas suadah manguasai pakem, tembang, dan gamelan, inya manjalani proses batamat barupa upacara mandi (badudus) wan pahinakan (bajumbang). Pada tahap ini calon dalang disimbulkan sabagai “dikawinkan” wan Arjuna sabagai dalang sejati. sabalum partunjukkan, inya wajib maucapkan Bisik Semar (mantra pembuka) wan malakukan menyarung diri, yaitu penyatuan wan Arjuna sabagai tanda sah jadi dalang.[9]

  1. Mujiyat, S.Sn dan Koko Sondari, S.Sn. 2002. "Album Wayang Kulit Banjar" . Ministry of Culture and Tourism - Culture and Tourism Development Board, Jakarta.
  2. Kanti W. Walujo, Dunia wayang: nilai estetis, sakralitas, dan ajaran hidup, Pustaka Pelajar, 2000
  3. Mohamad Idwar Saleh, Wayang Banjar dan gamelannya, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Direktorat Permuseuman, Museum Negeri Lambung Mangkurat Provinsi Kalimantan Selatan, 1983.
  1. "Wayang Kulit Banjarmasin". budaya.jogjaprov.go.id (dalam bahasa Indonesia). Diakses tanggal 2025-09-28.
  2. "Wayang Kulit Banjarmasin". budaya.jogjaprov.go.id (dalam bahasa Indonesia). Diakses tanggal 2025-09-28.
  3. "Wayang Kulit Banjarmasin". budaya.jogjaprov.go.id (dalam bahasa Indonesia). Diakses tanggal 2025-09-28.
  4. "Warisan Budaya". budaya.data.kemdikbud.go.id. Diakses tanggal 2025-09-28.
  5. "Warisan Budaya". budaya.data.kemdikbud.go.id. Diakses tanggal 2025-09-28.
  6. "Warisan Budaya". budaya.data.kemdikbud.go.id. Diakses tanggal 2025-09-28.
  7. Fraby, M. Oscar. "Wayang Banjar: Berukuran Lebih Kecil Dibanding dari Jawa, Tapi Dengan Iringan Musik Lebih Cepat dan Keras - Radar Banjarmasin". Wayang Banjar: Berukuran Lebih Kecil Dibanding dari Jawa, Tapi Dengan Iringan Musik Lebih Cepat dan Keras - Radar Banjarmasin (dalam bahasa Inggris). Diakses tanggal 2025-09-28.
  8. Fraby, M. Oscar. "Wayang Banjar: Berukuran Lebih Kecil Dibanding dari Jawa, Tapi Dengan Iringan Musik Lebih Cepat dan Keras - Radar Banjarmasin". Wayang Banjar: Berukuran Lebih Kecil Dibanding dari Jawa, Tapi Dengan Iringan Musik Lebih Cepat dan Keras - Radar Banjarmasin (dalam bahasa Inggris). Diakses tanggal 2025-09-28.
  9. Fraby, M. Oscar. "Wayang Banjar: Berukuran Lebih Kecil Dibanding dari Jawa, Tapi Dengan Iringan Musik Lebih Cepat dan Keras - Radar Banjarmasin". Wayang Banjar: Berukuran Lebih Kecil Dibanding dari Jawa, Tapi Dengan Iringan Musik Lebih Cepat dan Keras - Radar Banjarmasin (dalam bahasa Inggris). Diakses tanggal 2025-09-28.