Capil ka isi

Kabupatin Sukamara

Tumatan Wikipidia Banjar, kindai pangatahuan
Kabupatin Sukamara
Lambang Kabupaten Sukamara.png
Lambang Kabupatin Sukamara
Motto: Gawi Barinjam
"Gotong royong untuk tujuan mulia"
Masigit Agung Ad-Durrun Nafis, Sukamara
Masigit Agung Ad-Durrun Nafis, Sukamara
Masigit Agung Ad-Durrun Nafis, Sukamara
{{{kar}}}
Kar andakan Kabupatin Sukamara
Koordinat:
Prupinsi{{{prupinsi}}}
Dasar hukum UU No. 5 Tahun 2003
Tanggal 10 April 2003
Pamarintahan
 - DAU Rp 440.082.093.000,- (2020)[1]
Luas3.827 km2 [2]
Populasi
 - Total{{{warga}}}
 - Karacapan{{{karacapan}}}
Demografi
 - Agama Citakan:List
 - Bahasa Indunisia (rasmi), Malayu, Dayak, Banjar
 - Kode area talipun 0532
Pambagian administratif
 - Situs web sukamarakab.go.id

Kabupatin Sukamara yatu sabuting wilayah kabupatin nang baandak di prupinsi Kalimantan Tangah, Indunisia. Indung banuanya adalah Kacamatan Sukamara. Kabupatin ngini baisi luas wilayah 3.827 km2 wan baisi panduduk 44,952 ikung nusia (rikinan Cacah jiwa Indunisia 2010), wan 67,234 ikung nusia wayah pahabisan tahun 2024.[3][4] 

Kabupatin ngini bahari jadi bagian matan Kabupatin Kotawaringin Barat, wayah tanggal 10 April 2003 dikaluarakan Undang-Undang No. 5 Tahun 2003 parihal Pangukuhan/Pamakaran 8 Kabupatin, makanya Kabupatin Kotwaringin Barat diulah wan ditambahakan lawan Kabupatin Lamandau. Sukamara bahalatan manyubalah lawan prupinsi Kalimantan Barat.

Riwayat bahari

[babak | babak asal-mulanya]

Tanjung Sambar

[babak | babak asal-mulanya]

Pulau Kalimantan bahari dibagi manjadi 3 wilayah nagara karajaan induk: Borneo (Brunei), Sukadana (Tanjungpura) wan Banjarmasin (Bumi Kencana). Tanjung Dato marupakan pahalatan wilayah mandala Borneo (Brunei) lawan wilayah mandala Sukadana (Tanjungpura), sedangkan Tanjung Sambar bahalat wilayah mandala Sukadana/Tanjungpura lawan wilayah mandala Banjarmasin (dairah Kotawaringin).[5][6] Dairah aliran Sungai Jelai, di Kotawaringin di bawah kakuasaan Banjarmasin, sedangkan sungai Kendawangan di bawah kakuasan Sukadana.[7] Halat di dalam, pamulaan dairah aliran sungai Pinoh (Lawai, wilayah Dayak U'ud Danum) tamasuk dalam wilayah Karajaan Kotawaringin (bawah Banjarmasin) [8]

Kaadipataran Kotawaringin (1530)

[babak | babak asal-mulanya]

Sabalum mambantuk Karajaan Kotawaringin, Raja Banjar sawagai panguasa di sepanjang pantai selatan wan timur pulau Kalimantan sudah ma'utus mantri-mantri gasan manutip pahala ka panduduk Kotawaringin. Paninian urang Dayak nang tinggal di hulu sungai Arut sudah mambariakan Banjarmasin dabu amas sabanyak nang diparluakan gasan maulah kursi amas. Imbah nitu dua mantri matan Banjarmasin ngaran Majan Laut wan Tongara Mandi datang matan Tabanio ka Kumai wan manatap di sana. Kaduanya adalah urang nang panambayan mambawa Islam ka wilayah Kotawaringin. Majan Laut imbahnya umpat bacakut lawan dingsanaknya wan imbah nitu inya pindah matan Kumai ka Balitung wan tinggal di sana [di kampung Kotawaringin]. Tongara Mandi imbahtu pindah matan Kumai ka dairah kuala Kotawaringin di mana inya sawagai pangadiri Kotawaringin Lama di higa sungai Lamandau. Sidin lalu maninggalakan wadah ini marga diserang ulih tukang rampok wan mambuka sabuting kampung hanyar, nang andakannya takaatas, di sungai Basarah, sabuting sungai nang andakannya di kiwa. Dalam Hikayat Banjar urang nang mandapati parintah matan Marhum Panembahan sultan Banjar IV nang mangarintah 1595-1642] gasan manjabat adipati Kotawaringin ngaran Dipati Ngganding (Kiai Gede) nang marupakan mintuha matan Pangiran Dipati Anta-Kasuma marga manikah lawan Andin Juluk, putri matan Dipati Nggaanding.

Kikira 15 tahun imbah nitu, Kiai Gede putera Majan Laut datang matan Belitung wan tinggal lawan pamannya, Tongara Mandi. Kiai Gede mamarujuk paman sidin gasan malihatakan kaadaan nagara nitu wan mamilih wadah nang tarasuk gasan jadi Indung banua. Hagan tujuan ngini buhannya mulai bajalan malalui sungai Arut wan wadah bagana buhannya wayah nitu parak Pandau. Imbahnya tu, urang-urang tu bi payi ka sungai Lamandau, ka batang matan sungai Bulik. Lalu inya mamimpikan bahuwa inya harus manunjukakan lokasi nang dipilih di wadah wadah parahu inya manggugurakan batang gadang, lalu inya jua balayar ka bawah. Manurut mimpi ngitu, bubuhannya manamuakan sabuah lokasi nang pas lalu jadi lokasi nang mana Kota Parapi. Tagal, lokasi nitu sudah ada sabuting kampung Dayak ganal nang digalari Pangkalan Batu. Urang kampung nitu kada manyatujui urang-urang tu gasan umpat bagana. Maka urang-urang tu mausiri urang Dayak matan kuta nitu, sarato ma ambiak matan inyo sapasang bungo jawi jo dua bungo balanga. Urang Dayak nang kalah nitu pindah ka barat yaitu danau Balida di sungai Jelai wan manyambat diri buhannya Urang daratan atawa Urang Ruku. Marga sidin sudah tuha, Tongara Mandi lalu manyarahakan pamarintahan ka Kiai Gede. Lawas kalawaswan Kiai Gede manambahi kakuasaannya ka urang Dayak wan tatap taganal ka kasultanan Banjarmasin.

Karajaan Kotawaringin (1637)

[babak | babak asal-mulanya]

Kurang labih 35 tahun imbah pamarintahan Kiai Gede, datang di Kotawaringin Pangiran Dipati Anta-Kasuma anak matan Marhum Panembahan (Sultan Banjar IV). Datangnya disumpingan Putri Gilang wan anaknya. Rahatan wayah nitu, Sidin bagana di Kahayan, Mendawai lawan Sampit. Lalu buhannya bajalanan ka Salapan wan Pembuangan, di wadah ini Pangiran Dipati Anta-Kasuma sawat katuju duwa handak manatap di lokasi ngitu tagal dilarang ulih mantri-mantri sidin. Baliau basumpah, baraso sajak matan nitu, tampaik tu dinamokan Pambuangan. Tumatan situ Pangiran lalu bajalan ka sungai Arut. Di sini, sidin tinggal barang barapa lawas di kampung Pandawa wan maulah parjanjian kawanan lawan urang Dayak nang majanjii taat satia.[9]

Parjanjian ngini diulah di atas batu nang disambat Batu Patahan, nang mana dua urang dikurbanakan, di mana saurang Banjar nang manatap ka sagara sawagai ampah kadatangan urang Banjar wan saurang Dayak nang manatap ka darat sawagai ampah kadatangan urang Dayak, kadua dibantai darahnya dipasambahkan sawagai materai parjanjian nitu.[10] Lalu Pangiran Dipati Anta-Kasuma baangkat ka Kotawaringin di mana Kiai Gede mangakuiakan Pangiran sawagai raja wan Kiai Gede saurang manjabat sawagai mangkubumi.

Surah matan kisah Banjar wan Kotawaringin:

Maka waktu itu Marhum Panembahan menyatukan Kota Waringin itu kepada Pangeran Dipati Anta-Kasuma itu. Yang disuruh manduduk itu Dipati Ngganding pada Kota Waringin itu; Dipati Ngganding itu diserahkan arah Pangeran Dipati Anta-Kasuma. Itulah maka Dipati Ngganding diam di Kota Waringin itu; maka demikian itulah awal mulanya maka Sukadana tiada lagi memberi upeti ke Martapura itu. Banyak tiada tersuratkan itu.

Karajaan Kotawaringin marupakan pecahan kasultanan Banjar wayah masa Sultan Banjar IV Mustainbillah nang diwarisi ka anak lakiannya, Pangiran Dipati Anta-Kasuma. Sabalumnya Kotawaringin marupakan sabuah kadipatan, nang diutus ulih Sultan Mustainbillah sawagai kapala pamarintahan di Kotawaringin adalah Dipati Ngganding (1615). Lawan Dipati Ngganding lalu dijulung ka mintuhanya Pangiran Dipati Anta-Kasuma. Manurut Hikayat Banjar, wilayah Kotawaringin adalah sabarataan kampung-kampung di barat Banjar (sungai Banjar = sungai Barito) sampai ka sungai Jelai.[11] Sultan Banjar V, Inayatullah (= Pangiran Dipati Tua 1/Ratu Agung), adingnya Pangiran Dipati Anta-Kasuma manugarahakan galar Ratu Kota Waringin ka Pangiran Dipati Ante-Kasuma, imbahtu manyarahkan kampung-kampung di barat Banjar (= sungai Barito) sampai ka Jelai (sungai Jelai). Ratu Kota-Waringin imbahtu bulik ka Kotawaringin sambil mambawa lawan Raden Buyut Kasuma Matan.[11] Ratu Kota Waringin sabujurannya kada baandak di dalam (palasa) tagal di atas rakit ganal (= lanting) nang ditatap di sana. Ratu Kota-kota Waringin mandapatakan anak bini lagi, nan banamo Putri Lanting, jo surang padusi nan inyo balaki di siko. Inyo bajalan ka sungai Jelai wan mambukak sabuah kampung di paumpukan sungai Bilah jo sungai Jelaí. Dairah ngini dingarani Sukamara marga ada suka wan ada mara (= maju ka hadapan matan arah kadatangannya matan nagara Banjar).[11]

Surah matan kisah Banjar wan Kotawaringin:

Sudah kemudian daripada itu maka Ratu Kota Waringin maatur kepada Ratu Agung hendak mantuk ke Kota Waringin. Maka Raden Buyut Kasuma Matan itu dibawa oleh Ratu Kota Waringin, dibawa ke Kota Waringin. Maka Ratu Agung menyerahkan akan desa-desa sebelah barat Banjar hingga Jelai. Maka Ratu Kota Waringin pergilah, maka masuk Jelai berbuat tempat itu dinamakan Sukamara. Maka kata Ratu Kota Waringin: "Ini aku namakan Sukamara karena sebab sukanya ada maranya ada." Maka beberapa lamanya diam di sana maka Ratu Kota Waringin mendarat ke Kota Waringin itu, lalu diamlah di Kota Waringin menetapkan tahta perintah di Kota Waringin.

Datok Nakhoda Muhammad Taib (1800)

[babak | babak asal-mulanya]

Pas tahun 1800, saurang nang tulak madam ngaran Datok Nakhoda Muhammad Taib wan bininya datang ka wadah nang wayah nitu kada diulah masih wan inya maulah kampung wayah nitu, inya matan kampung Sungai Kedayan, Brunai Darussalam. Wilayah nitu masih masuk dalam kakuasaan Karajaan Kotawaringin maka dikirim saikung mantri karajaan gasan manyusun kahidupan di dairah itu, mantri raja nitu bangaran Pangiran Prabu wijaya, Imbah nitu diadakan cangkurah antara Pangiran prabuwijaya lawan masarakat gasan maulah ngaran kampung itu, imbah buhannya akur maka ngaran kampung ngitu jadi Jelai Karta Jaya. Wayah tahun 1920, kampung batambah rami wan urangnya sasain banyak, diputusakan gasan mangganti ngaran kampung jadi Soekamara, Soeka artinya bagembira wan Mara artinya maju artinya masyarakat nang katuju lawan kamajuan.

Pamarintahan Kolonial Walanda (1826-1945)

[babak | babak asal-mulanya]

Bardasarkan Contract Met Den Sultan Van Bandjermasin 4 Mei 1826. /B 29 September 1826 No.10, nang diulah Sultan Adam matan Banjar lawan pihak kolonial Walanda, wilayah Kutaringin atawa Kotawaringin wan Jelai (Sukamara) dijulung ka pihak kolonial Hindia Walanda.[12]

Babak ampat:

Sri Paduka Sultan Adam salinkan kepada radja dari Nederland segala negeri jang tersebut di bawah ini : Pulau Tatas dan Kuin sampai di subarang kiri Antasan Ketjil dan pulau Burung mulai dari kuala Bandjar subarang kanan sampai di Pantuil dan di Pantuil subarang pulau Tatas lantas ke timur Rantau Kuliling dengan segala sungai2nja Kelajan Ketjil Kelajan Besar dan kampung jang di subarang pulau Tatas sampai di sungai Messa di ulu kampung Tjina lantas ke darat sampai di sungai Baru sampai di sungai Lumbah dan pulau Bakumpai mulai dari kuala Bandjar subarang kiri mudik sampai di kuala Andjaman di kiri milir sampai kuala Lopak dan segala tanah Dusun semuanja desa2 kiri kanan mudik ka ulu mulai Mengkatip sampai terus negeri Siang dan di ilir sampai di kuala Marabahan dan tanah Dajak Besar-Ketjil dengan semuanja desa2nja kiri kanan mulai di kuala Dajak mudik ka ulu sampai terus ke ilir sungai Dajak dengan segala tanah di daratan jang takluk padanja dan tanah Mendawai Sampit Pembuang semuanja desa2nja dengan segala tanah jang takluk padanja dan tanah Kutaringin Sintang Lawey Djelei semuanja desa2nja dengan segala tanah jang takluk padanja. Dan Taboniou dan segala tanah Laut sampai di Tandjung Silatan dan ke timur sampai watas dengan Pagatan dan ka oetara sampai di kuala Maluka mudik sungai Maluka Selingsing Lijang Anggang Banju Irang lantas ke timur sampai di gunung Pamaton sampai watas dengan tanah Pagatan dan negeri jang di pasisir timur Pagatan Pulau Laut Batu Litjin Pasir Kutai Barau semuanja dengan tanah2 jang takluk padanja.

Kotawaringin (masuk di dalamnya Jelai alias Sukamara) masuk dalam zuid-ooster-afdeeling bardasarkan Bêsluit van den Minister van Staat, Gouverneur-Generaal van Nederlandsch-Indie, wayah 27 Agustus 1849, No. 8. [13]

Landskap Djelei

[babak | babak asal-mulanya]

Dibawah ngini adalah Landskap Djelei atawa panguasa Sukamara wayah pamarintahan kolonial Walanda;

  1. Pangiran Djaksa Soekarma (1867-1904) [14]

Luas wilayah Kabupatin Sukamara adalah 3.827 km2. Andakan Kabupatin Sukamara di titik koordinat 2°19' - 3°07' LS wan 110°25' - 111°9'50" BT.[15] 

Kabupatin Sukamara bahalatan lawan dairah:

UtaraKacamatan Lamandau dan Kacamatan Bulik, Kabupatin Lamandau
SelatanLaut Jawa
BaratKabupatin Ketapang, Prupinsi Kalimantan Barat
TimurKacamatan Kotawaringin Lama duwa Kacamatan Arut Selatan, Kabupatin Kotawaringin Barat

Kawasan di Kabupatin Sukamara, yaitu mencakup barat wan utara marupakan dairah daratan lawan tinggi antara 7-100 m matan atas parmukaan laut, sedangkan wilayah salatan nang bahalat duwa Laut Jawa marupakan daratan randah nang cukup potensial gasan bidang paiwakan wan bahuma nangkaya padi sawah. Kabupatin Sukamara kawa disambat juwa dairah randah lawan tinggi antara 0-100 m wan hiringnya 0-150. Kabanyakan wilayahnya di paparak laut wan sungai. Bagian salatan kabupatin Sukamara, yaitu Kacamatan Jelai wan Pantai Lunci baisi dairah nang hiringnya 0-25 mdpl, baitu pulo bagian tangah yaitu Kacamatan Sukamara baisi kahiringan nang sama haja. Bagian utara yaitu Kacamatan Balai Riam wan Kacamatan Permata Kecubung andakannya di katinggian 25-100 mdpl. Amun dairah nang ada di bagian utara tatinggi dibandingakan lawan dairah selatan, ngini ditiring matan fisiografi wilayah bagian utara nang marupakan dairah beumbak sampai pagunungan.[16]

Ada 2 Dairah Aliran Sungai (DAS) di wilayah kabupatin Sukamara, yaitu DAS Jelai panjang 200 km wan DAS Maram. Dairah Aliran Sungai Jelai mencakup labih pada 40 sub-sungai nang tasebar handak di sabarataan wilayah kabupatin ngini.[17] 

Gasan banyu tanah, bardasarkan hasil studi "Potensi Air Baku kabupatin Sukamara wan kabupatin Lamandau" nang dilaksanakakan ulih Dinas Pekerjaan Umum prupinsi Kalimantan Tangah tahun 2004, potensi banyu tanah di kabupatin Sukamara dibagi 3 zona gasan potensi banyu tanahnya yaitu:

  1. Potensi banyu tanah tinggi banar, rajin andakannya di dairah di sapanjang sungai ganal yaitu: Sungai Jelai. Potensi banyu nang ganal ini andakannya matan batang sungai sampai babarapa kilometer matan batang sungai ka bagian barat wan timurnya.
  2. Potensi banyu tanah tinggi, nang ada imbah wilayah potensi banyu tanah tinggi banar batahap potensi banyu tanah dikurangi sampai potensi banyu tanah nang tinggi.
  3. Potensi banyu tanah randah nang marupakan dairah nang tajauh matan aliran sungai ganal.

Wilayah kabupatin Sukamara diklimatakan hutan hujan tropis (Af) lawan hujan nang cenderung tinggi sapanjangan tahun. Suhu udara di wilayah kabupatin ini kawa disambat konsisten di kisaran 23°-34°C lawan angka humapnya kada baubah banyak nang cundung tinggi antara 70%-90%.

Pamarintahan

[babak | babak asal-mulanya]

Wayah ini, bupati Sukamara dipingkuti lawan Kaspinor. Sidin dilantik lawan gubernur Kalimantan Tangah, Sugianto Sabran, wayah 25 Siptimbir 2023.[18] Sabalumnya, jabatan bupati wan wakil bupati Sukamara yaitu Windu Subagio wan Ahmadi. Bubuhannya adalah paris dalam pilkada 2018, wan kalungguhan buhannya habis pas 24 Siptimbir 2023.[19] Wayah ini, pajabat bupati Sukamara dijabat ulih Rendi Lesmana, inya dilantik wayah 11 Agustus 2024.[20]

No. Bupati Mulai menjabat Manjabat sampai Juh. Wakil Bupati
Rendi Lesama

(Penjabat)

11 Agustus 2024 Petahana [21] Puang

Dewan Perwakilan Rakyat

[babak | babak asal-mulanya]

Dibawah ini adalah komposisi angguta DPRD kabupatin Sukamara dalam talu periode nang uncit.

Partai Politik Jumlah Kursi dalam Periode
2014–2019[22] 2019–2024[23] 2024–2029
PKB 3 Penurunan 2 Penurunan 1
Gerindra 2 Steady 2 Kenaikan 4
PDI-P 1 Steady 1 Kenaikan 2
Golkar 3 Steady 3 Penurunan 2
NasDem 3 Penurunan 1 Steady 1
Hanura 2 Kenaikan 4 Penurunan 3
PAN 2 Steady 2 Penurunan 1
PBB 2 Penurunan 0 Steady 0
Demokrat 0 Kenaikan 1 Kenaikan 2
Perindo (baru) 2 Steady 2
PPP 1 Kenaikan 2 Steady 2
PKPI 1 Penurunan 0
Jumlah Angguta 20 Steady 20 Steady 20
Jumlah Partai 10 Steady 10 Steady 10

Kapandudukan

[babak | babak asal-mulanya]

Kabupatin Sukamara masuk nang paling halus jumlah panduduknya di prupinsi Kalimantan Tangah

Komoditas partanian unggulan dairah ngini adalah padi, palawija wan hortikultura. Sementara gasan usaha tanaman adalah sawit wan karet. Potensi partanian dairah ini masih ganal haja wan tabuka gasan investor. Salain nitu potensi usaha budidaya baiwakan masih tersedia 19 ribu ha wan tambak udang bandeng 13 ribu ha (nang sudah digarap hanyar 913 ha).[24]

Sedangkan hasil pertambangan utamanya adalah batu kubung, pasir kuarsa nang baisi 98% sawagai bahan baku industri kaca wan kaca nang ada di Kacamatan Jelai lawan total cadangan nang diperkirakan mencapai 1.191.840.000 m3.[25]

Kasanian wan kabudayaan

[babak | babak asal-mulanya]

kabupatin Sukamara baisi banyak banar budaya, di bawah ini adalah budaya di kabupatin Sukamar:

Kabupatin Sukamara banyak dipangaruhi ulih budaya melayu Kalimantan Barat wan Sumatra kaya makanan nang kaya Kerupuk basah nang mirip lawan makanan khas Sumatra Selatan nang kaya Pempek. Dalam pangaruh pakaian jua mirip lawan pakaian Melayu. Sukamara baisi basa nang mirip lawan bahasa Melayu Kalimantan Barat kaya penambahan kata-kata nang habis-e kaya: "kemane", "siape", "sembile", "kite", "te", wan "saye".

Dayak darat

[babak | babak asal-mulanya]

Pengaruh urang Dayak darat di Sukamara sangat ganal, kaya rumah adat, pakaian, ritual wan lainnya:

  • Pakaian

Baju Dayak darat rancak ditamui di wilayah Bukit Sukamara kaya Kacamatan Balai Riam wan Kacamatan Permata Kecubung. Sama kaya pakaian Dayak lainnya, pakaian Dayak Darat jua baisi baju kayu, kepala Enggang, taring wan lain-lain.

  • Rumah adat

Rumah adat Lawak darat adalah Rumah Tangga. Rumah adat di Sukamara kawa ditamuakan di Kacamatan Balai Riam wan Kacamatan Permata KecubungKacamatan Permata Dipatahui

  • Ritual

Ritual urang Lawak darat Sukamara adalah ritual Tiwah yaitu mambawai roh urang mati ka Lewu liau wan Manetek Pantan yaitu memotong Pantan atau Batang jarau pada pesta kawin.

Budaya Banjar banyak masuk ka Sukamara Marga pangaruh Karajaan Kotawaringin. Budaya Banjar nang banyak ditamuakan adalah makanan kaya Lontong wan Nasi kuning. Sukamara jua banyak dipangaruhi Bahasa Banjar kaya kata: "ulun", "pian","enggih", wan "pon".

  1. "Rincian Alokasi Dana Alokasi Umum Provinsi/Kabupaten Kota Dalam APBN T.A 2020" (pdf). www.djpk.kemenkeu.go.id. (2020). Diakses tanggal 25 Oktober 2021.
  2. "Kabupaten Sukamara di situs kalteng.go.id". Diarsipkan dari versi asli tanggal 2007-07-07. Diakses tanggal 2007-06-18.
  3. "Visualisasi Data Kependudukan - Kementerian Dalam Negeri 2024". www.dukcapil.kemendagri.go.id. Diarsipkan dari versi asli (Visual) tanggal 5 July 2022. Diakses tanggal 14 April 2025.
  4. "Kabupaten Sukamara Dalam Angka 2023" (pdf). www.sukamarakab.bps.go.id. hlm. 11, 78, 166–167. Diakses tanggal 29 Oktober 2023.
  5. (Bahasa Inggris) Smedley, Edward (1845). Encyclopædia metropolitana; or, Universal dictionary of knowledge. hlm. 713. Diarsipkan dari versi asli tanggal 2023-02-08. Diakses tanggal 2016-08-17.
  6. (Bahasa Inggris) Malayan miscellanies (1820). Malayan miscellanies. hlm. 7. Diarsipkan dari versi asli tanggal 2023-02-08. Diakses tanggal 2016-08-17.
  7. (Belanda) Hoëvell, Wolter Robert (1861). Tijdschrift voor Nederlandsch Indië. 52. Ter Lands-drukkerij. hlm. 220. Diarsipkan dari versi asli tanggal 2023-02-08. Diakses tanggal 2016-08-17.
  8. (Belanda) Perhimpunan Ilmu Alam Indonesia, Madjalah ilmu alam untuk Indonesia (1856). Indonesian journal for natural science. 10-11. hlm. 286. Diarsipkan dari versi asli tanggal 2023-02-08. Diakses tanggal 2016-08-17.
  9. J. Pijnappel Gzn; Beschrijving van het Westeli jike gedeelte van de Zuid-en Ooster-afdeeling van Borneo (disimpul daripada empat laporan oleh Von Gaffron,1953,BK 17 (1860) hlm 267 ff.
  10. "Kotawaringin Lama, Wisata Budaya yang Terlupakan". Diarsipkan dari versi asli tanggal 2007-09-30. Diakses tanggal 2016-08-17.
  11. 1 2 3 (Citakan:ISO 639 name ms)Johannes Jacobus Ras, Hikayat Banjar diterjemahkan oleh Siti Hawa Salleh, Percetakan Dewan Bahasa dan Pustaka, Lot 1037, Mukim Perindustrian PKNS - Ampang/Hulu Kelang - Selangor Darul Ehsan, Malaysia 1990.
  12. (Bahasa Indonesia) Hindia Belanda (1965). Bandjermasin (Sultanate), Surat-surat perdjandjian antara Kesultanan Bandjarmasin dengan pemerintahan2 V.O.C.: Bataafse Republik, Inggeris dan Hindia- Belanda 1635-1860 (PDF). Arsip Nasional Republik Indonesia, Kompartimen Perhubungan dengan Rakjat. hlm. 228. Diarsipkan (PDF) dari versi asli tanggal 2021-08-31. Diakses tanggal 2018-10-28.
  13. (Belanda) Staatsblad van Nederlandisch Indië. Gouverneur-Generaal van Nederlandsch-Indie. 27 Agustus 1849. hlm. 2. Diarsipkan dari versi asli tanggal 2023-01-24. Diakses tanggal 2018-10-28.
  14. "Salinan arsip". Diarsipkan dari versi asli tanggal 2017-01-05. Diakses tanggal 2016-10-29.
  15. Pemerintah Kabupaten Sukamara (2007). Laporan Status Lingkungan Hidup Daerah (SLHD) Kabupaten Sukamara Tahun 2007 (PDF). Sukamara: Subidang Pengairan, SDA dan Lingkungan Hidup Badan Perencanaan Pembangunan Daerah (BAPPEDA) Kabupaten Sukamara. hlm. I–5. Diarsipkan dari versi asli (PDF) tanggal 2024-01-15. Diakses tanggal 2025-11-16.
  16. "Profil Geografis Kabupaten Sukamara" (PDF). Dinas Kementerian PU. Diarsipkan dari versi asli (PDF) tanggal 2022-03-28. Diakses tanggal 23 Maret 2022.
  17. "Profil Geografis Kabupaten Sukamara" (PDF). Dinas Kementerian PU. Diarsipkan dari versi asli (PDF) tanggal 2022-03-28. Diakses tanggal 23 Maret 2022.
  18. "Resmi Jabat Pj Bupati Sukamara, Kaspinor akan Jaga Netralitas ASN". Intim News (dalam bahasa Indonesia). 25 September 2023. Diakses tanggal 26 September 2023.
  19. "Gubernur Kalteng Lantik Bupati dan Wali Kota Terpilih". borneonews.co.id. Diakses tanggal 24 September 2018.
  20. Hidayat, Muhammad Arif (11 Agustus 2024). "Empat Penjabat Bupati di Kalteng resmi dilantik". kalteng.antaranews.com. Diakses tanggal 22 Agustus 2024.
  21. Hidayat, Muhammad Arif (11 Agustus 2024). "Empat Penjabat Bupati di Kalteng resmi dilantik". kalteng.antaranews.com. Diakses tanggal 22 Agustus 2024.
  22. "Perolehan Kursi DPRD Sukamara 2014-2019". Diarsipkan dari versi asli tanggal 2022-01-23. Diakses tanggal 2025-11-16.
  23. Perolehan Kursi DPRD Sukamara 2019-2024
  24. "Kabupaten Sukamara di TokohIndonesia.com". Diarsipkan dari versi asli tanggal 2007-10-16. Diakses tanggal 2007-06-18.
  25. "Kabupaten Sukamara di TokohIndonesia.com". Diarsipkan dari versi asli tanggal 2007-10-16. Diakses tanggal 2007-06-18.