Capil ka isi

Dayak Punan Aput

Tumatan Wikipidia Banjar, kindai pangatahuan
Suku Punan Aput di kisaran tahun 1930-an[1]

Dayak Punan Aput marupakan masarakat adat nang bagana di dua kampung yaitu kampung Long Sule wan Long Pipa, di hulu Sungai Kayanyut, anak Sungai Kayan, Kalimantan Timur.[2] Buhannya hudah hidup badampingan lawan Dayak Kenyah Ma'ut (dipinandui juwa lawan ngaran Kenyah Bedeng) salawas labih pada 200 tahun wan maumpati baalih lawan cara hidup buhannya.[3] Matan tahun 1970-an, hutan hujan di Kalimantan Timur sasain dibuka banyak gasan mambalak kayu, parkabunan, partambangan, prugram taranmigrasi pamarintah, lawan juwa pruyik industri wan infrastruktur.[2] Jadinya, bubuhan nang masih maanut pola hidup bagarit-maramu wayahini kahilangan kasampatan gasan mampartahanakan cara hidup buhannya, tamasuk Punan Aput nang rahatan tahun 1950-an hudah maadaptasi sistem bahuma-manugal.[2]

Sajarah wan parubahan susial

[babak | babak asal-mulanya]

Punan Aput di Long Sule wan Long Pipa manarapakan sistem sosial nang egaliter, tagal buhannya tatap baisi saikung Kapala Adat nang batanggung jawab dalam manjaga hukum adat wan aturan tradisiunal. Wayah tahun 1950-an, buhannya mulai bagana di Long Sule, nang sabalumnya marupakan andakan rumah panjang ampun Suku Kenyah Ma'ut, sudahnya suku nitu baalih ka wilayah Sungai Mahakam.[2] Buhannya maambil cara bahuma nang sadikit nitu imbahnya dapat paung matan masarakat Kenyah.[3] Tumatan suku Kenyah wan Kayan, buhannya balajar sistem barter.[2][3] Komoditas nang buhannya hurupakan nangkaya tikar paikat, batu geliga, tanduk badak, wan bulu enggang. Sebagai pangumpul hasil hutan, Punan Aput bajaja komoditas nitu liwat jaringan pardagangan nang dikalula lawan suku Kenyah wan Kayan, nang pas kana gilirannya manyalurakannya ka pakan nang taganal. Sawagai imbalannya, buhannya mahurupakan duwa barang-barang nangkaya timbaku, beras, lawan juwa pakakas wasi nangkaya parang.[2]

Tagal hudah mulai pang bahuma batanam, masarakat Punan Aput kada sanunuhnya maninggalakan tradisi bagarit wan maramu. Buhannya masih haja juwa manggarit, tagal dalam kelompok halus gasan mancukupi pamamakan.[3] Sampai ka wayah 1970-an, kahidupan buhannya masih basipat satumat-tumat baalih, tagal mulai stabil rahatan pamarintah, nang liwat Camat Kayan Hilir, mambawai buhannya gasan maulah kampung parmanen atawa nang tatap sakira jadi bagian matan parugram "resettlement panduduk" nang diungkara wayah jaman Orde Baru. Pahinaya, jumlah panduduk di kadua kampung nitu hudah sampai 1.000 ikung nusianya.[3]

Pambangunan bandar udara parintis di mumungkuran parak batang banyu (long) sasain maulah akses Punan Aput ka dunia luar magin tabuka. Bubuhan panjaja matan kuta ganal mulai badatangan membawa bamamacam barang nangkaya kaus batis wan bumbu dapur, tagal harga barang-barang buhannya pina larang gasan urang sana.[3] Salah sabuting barang nang buhannya pakai jadi gantian duit gasan mandapatakan barang-barang modern iya gaharu.[3] Tagal, sasai waktu bajalan, gaharu juwa sasain ngalih tahaga, jadinya buhannya mulai bacari alternatif lain nangkaya amas, enggang gading, wan batu geliga. Sualih bagarit wan mangumpulakan hasil hutan, bibinian Punan Aput juwa balajar maanyam paikat gasan jadi tatambahan buhannya bacari duit.[3]

Buhannya bapandir basa Punan Aput nang baisi parbidaan signifikan dibandingakan lawan basa nang dipandirakan lawan bubuhan Punan nang lain. Keunikan ngini mancarminakan parjalanan sajarah wan interaksi sosial buhannya lawan bamacam bubuhan etnis di Kalimantan.[3] Manyalajurakan lawan parubahan pola hidup wan batambah interaksi lawan dunia luar, basa wan budaya buhannya bahadapan lawan tantangan gasan mampartahanakan keberlangsungan di tangah-tangah arus modernisasi nang sasain badaras.

  1. Tillema, H.F (1938). Apo-Kajan: een filmreis naar en door Centraal-Borneo. Van Munster. Diakses tanggal 19 Marit 2025.
  2. 1 2 3 4 5 6 Zahorka, Herwig (2017). "PUNAN 'GITA,' PENAN BENALUI, PUNAN APUT: FROM HUNTER-GATHERERS TO AVERAGE CITIZENS: Early and later experiences of the author in East Kalimantan". Borneo Research Bulletin. Gale Academic OneFile. 48: 283. Diakses tanggal 19 Marit 2025.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Arif, Ahmad (2021). Masyarakat Adat & Kedaulatan Pangan. Jakarta: KPG (Kepustakaan Populer Gramedia. ISBN 9786024814809.